Je vindt ze op talloze borden voor bedrijventerreinen, gevolgd door namen als Rumpst of De Fliert. Een pictogram van een fabrieksgebouw met een optimistisch rokende schoorsteen. Deze ‘non-plaatsen’ herbergen assurantiekantoren, sportscholen en bedrijfjes waar je oude foto’s in kunt laten scannen. De oude wereld, de industrie van weleer, is er nauwelijks nog te vinden.
Landmarks
Net als in kerken, watertorens en brugwachterhuisjes zijn er in de afgelopen jaren ook in fabrieken nieuwe vormen van bedrijvigheid ontstaan. De functie is veranderd maar zeker watertorens en kerken blijven op zichzelf staande ‘landmarks’. Dat geldt ook voor oude fabrieken met schoorstenen, daar waar, vind ik, de werkelijke nostalgie zich ophoudt. Het aanzicht van een skyline met fabrieksschoorstenen roept een gevoel van heimwee of zelfs melancholie op. Het symboliseert de noeste arbeid van generaties voor ons, vermengd met de sterke worteling in een stad(swijk).
‘Ersatz-kathedraal’
Die schoorstenen zijn er in alle soorten en maten, gemetseld en van staal. Bijvoorbeeld de rood-witte pijpen van de voormalige Poolbeg-elektriciteitscentrale in de Ierse stad Dublin; een icoon. De centrale ligt in de havenmond van de Liffey-rivier. In 1984 waren de ‘stacks’ prominent in beeld in een videoclip van de Ierse rockband U2, nauw verbonden met deze stad, wat die status alleen maar versterkte.* Het was mijn eerste ontmoeting met Dublin, de stad die een blijvende indruk achterliet.
De meer dan 200 meter hoge schoorstenen zijn inmiddels na lang ge-heen-en-weer beschermd erfgoed geworden en in 2024 volledig gerestaureerd. Een ‘Ersatz-kathedraal’ voor een ooit arme hoofdstad waar elke Dubliner (een beetje/ een beetje veel/ veel) van houdt.
Ik moet het toegeven: zelfs een ingeweken Dubliner als ik is van de torens gaan houden. Als ik terugkom van Brussel of Amsterdam en links door het vliegtuigraampje de haven van Dublin zie met de twee Poolbeg-torens, heb zelfs ik het gevoel: I’m back home.
–Peter Vandermeersch in zijn boek ‘Ierland’
Pink Floyd, de Britse progrockband, bracht in 1977 hun album ‘Animals’ uit. Op de albumhoes prijken de vier fabriekspijpen van Battersea Power Station in Londen. Daartussen zweeft een heliumballon in de vorm van een varken. Huis-ontwerper Hipgnosis kwam op het idee het gebouw te gebruiken omdat hij vaak langs de verlaten centrale kwam. Zo werd Battersea ook een ‘rock-icoon’ en symbool van een tijdperk nauw verbonden met de Britse hoofdstad. Inmiddels is het gebouw en de omgeving herontwikkeld en zijn er appartementen van gemiddeld een miljoen euro te koop.
Waar de schoorsteen rookte
In veel steden vinden we industriële fabrieksschoorstenen met een zekere historische waarde. Overwegingen voor herbestemming of sloop lijken die waarde te versterken. Met een andere bestemming realiseren we ons dat ook die objecten tot het lokale erfgoed behoren. Laten we het vergelijken met het afzetten van een arm of been; je kunt zonder leven maar fantoompijn is niet uitgesloten.
Zo vinden we met de Prodentfabriek in Amersfoort, het ENKA-terrein in Ede, de steenfabriek Elden (bij Arnhem) en steenovencomplex De Panoven in Zevenaar, prachtige en geslaagde voorbeelden van herbestemming met behoud van die schoorsteen.
Tegenwicht voor de hoogbouw
Ook Utrecht heeft een rijke historie aan stadsindustrie. Het Werkspoor en de Demka-staalfabriek namen daar een beduidende plek in. Hun schoorstenen zijn niet meer hoewel de stichting USINE met crowdfunding wel een schoorsteen van het Werkspoorkwartier heeft kunnen herstellen.
De meest bekende, 150 meter hoge, ‘Nuon-schoorsteen’ op industrieterrein Lage Weide is niet meer in gebruik maar is inmiddels wel beschermd industrieel monument. De Oude Hortus in het Museumkwartier, is de oudste en enige botanische tuin met een schoorsteen. In de Keizerstraat, even verderop in de binnenstad, doemt nog een oude fabriekspijp op, en vergeet de WKK uit cortenstaal op de Uithof niet!
’s Avonds werp ik af en toe een blik op het silhouet van Zuidwest-Utrecht. Het drietal pijpen van de hulpwarmtecentrale aan de Kanaalweg in Utrecht steken nog trots de lucht in. Met hun 45 meter geven ze een mooi tegenwicht aan de bouwkranen in de ‘grootste autovrije stadswijk van het land’. Het eenvormige uitzicht op hoogbouw van de nieuwe wereld.
Bronnen:
Peter Vandermeersch. ‘Ierland’. Borgerhoff & Lamberigts, 2025.
Fabrieksschoorstenen
Stichting Fabrieksschoorstenen (STIF)
USINE Utrecht
(Uitgelichte afbeelding: David Costello Photography – veel dank aan David Costello voor het gebruik van zijn foto)
*Bij toeval ontdekte ik dat ik 25 jaar terug bijna tegenover de poptempel SFX Hall in Dublin woonde, te zien in de binnenopnamen van de ‘Pride’-video. Deur uit en de eerste zijweg in, twee minuten lopen. Dit pand is in 2006 gesloopt en er staan nu appartementen.
Dit is een aangepaste versie van het artikel dat eerder verscheen op nutblog.nl
Geef een reactie