Rijksmuseum Twenthe biedt deze zomer een rustige blik op de wonderschone schilderijen van de Finse schilder Pekka Halonen (1865–1933) waarin het Finse landschap in heel veel kleuren wordt belicht. Als je bij Finland niet meteen aan zonlicht denkt, wacht hier de betovering van zijn winterlandschap in de zon. En de impressie van een leven dat getekend werd door de wisseling van de seizoenen.
Gouden eeuw in de schilderkunst
Ik bezocht twintig jaar geleden een tentoonstelling over Finse kunst rond 1900 in het Haagse Gemeentemuseum. Bij de naam Pekka Halonen dacht ik meteen aan een schilderij dat me is bijgebleven, van een vrouw die de was doet in een wak in het ijs. Pekka Halonen was niet bang voor kou, hij nam zomer en winter de schildersezel mee naar buiten en werkte ook bij strenge vorst gewoon door. Hij begon met taferelen van het boerenleven in het Finland van de 19e eeuw, toen nog een groothertogdom binnen het Russische Keizerrijk. Tot 1809 hoorde het bij Zweden en van 1809 tot 1917 werd Finland geregeerd door de Russische tsaar. Eind negentiende eeuw dreigde grootschalige russificatie voor de Finnen en het was in die tijd dat kunst en cultuur, muziek en taal een belangrijke rol speelden in het Finse zelfbewustzijn. De aandacht voor een gedeelde Finse identiteit leidde tot een gouden eeuw in de schilderkunst.
Natuur en spiritualiteit
Finland stond al in de zeventiende eeuw bekend om de houtteer die nodig was voor zeewaardige schepen in heel Europa. Maar in 1865, het jaar dat Pekka Halonen geboren werd, kreeg de Finse economie een nieuwe impuls met een molen voor houtpulp die gebruik maakte van waterkracht, aan de oevers van de Nokianvirta. Vanuit Nokia nam de modernisering van Finland een ongekende vlucht. De industrialisatie was niet voor iedereen een zegen. Kunst, cultuur en opera floreerden in dit klimaat maar Pekka Halonen en zielsverwanten maakten zich zorgen om de bomen en het bos. Klimaatverandering was nog niet in zicht maar eind 19e eeuw maakten Europeanen zich wel zorgen om houtkap en ontbossing. En als de bomen verdwijnen, waar blijft dan de boomgeest? Natuur en spiritualiteit waren voor de Finnen onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Het bos was ook de levensader van de Finse mythologie uit de Kalevala, die in de negentiende eeuw voor het eerst werd opgetekend. Bezieling vond Pekka Halonen in de natuur, niet in Helsinki of Parijs. In Parijs ontdekte hij de kleuren van het modernisme maar toen hij zijn eigen stijl gevonden had, zei hij de stad vaarwel.
Halosenniemi, Tuusula
Pekka Halonen trouwde en vestigde zich met zijn vrouw, kinderen en zielsverwanten aan het Tuusula meer. De kunstenaarsgemeenschap van Tuusula is ongetwijfeld de mooiste plek waar ik nooit ben geweest… De manier van leven was idealistisch maar in harmonie met de omgeving. Schrijvers en kunstenaars vonden er wederzijdse inspiratie en er was genoeg rust en ruimte voor iedereen. Pekka Halonen kon met zijn acht kinderen leven van de schilderijen die tot in de hemel reikten. Niet alles was wildernis, de architectuur van de zelfgebouwde atelierwoningen was goed doordacht, de moestuinen werden goed onderhouden. Tomaten kweken viel in dat klimaat niet mee maar het leverde wel weer een mooi schilderij op. De schilder hoefde niet ver te gaan om buiten te kunnen schilderen.
Je zou kunnen zeggen dat de zoektocht naar vrede en harmonie in kunst onderdeel is geworden van mijn religie. Maar de natuur is mijn oorspronkelijke inspiratiebron. Ik heb ruim dertig jaar op dezelfde plek gewoond, pal aan het bos. Ik had dikwijls het gevoel dat ik het Louvre of de grootste kunstschatten ter wereld voor mijn deur had. Ik hoef het bos maar in te gaan om de mooist mogelijke schilderijen te zien – en ik heb niets anders nodig.
Pekka Halonen. Een ode aan Finland - diverse auteurs. Waanders Uitgevers, 2026
Als het werk gedaan was, vulde de avond zich met muziek. Pekka Halonen zelf bespeelde de kantele, het traditionele snaarinstrument van Finland. De mythische oorsprong van het instrument bespreek ik in een volgend artikel over de Finse componist Jean Sibelius. Ik sluit graag af met een wel heel bescheiden compositie. Op de verjaardag van een bevriende schrijver bespeelde de kunstenaar de kantele, Sibelius speelde mee op zijn viool.
De expositie Pekka Halonen. Een ode aan Finland, loopt nog t/m 16 augustus in Rijksmuseum Twenthe.
(Uitgelichte afbeelding: Pekka Halonen, Winterlandschap in de zon, 1911, Finnish National Gallery Collection. Ateneum Art Museum, Helsinki | foto: Kansallisgalleria | Finnish National Gallery / Aleks Talve)
Laat een reactie achter