In het Batavierhuis in Rotterdam was ik getuige van een bijzonder en inspirerend concert door het Agathe Ensemble. Het Batavierhuis is een onafhankelijke broedplaats voor musici en muzikanten. Die komen overal vandaan, komen samen tot inspiratie en slaan van daaruit nieuwe wegen in. Het Agathe Ensemble maakte eerder furore met korte sketches van Oost-Europese muziek.

Voor hun volgende cd brengt het Agathe Ensemble drie componisten bijeen die zich lieten inspireren door volksmuziek, Edvard Grieg, Julius Röntgen en Amanda Röntgen-Maier. Julius Röntgen (1855–1932) trouwde met de Zweedse violiste Amanda Maier en vestigde zich in Nederland. Eind negentiende eeuw droeg hij veel bij aan het Nederlandse muziekleven maar hij had ook een voorliefde voor Scandinavië en was goed bevriend met Edvard Grieg. Legendarisch waren de wandelingen van Grieg en Röntgen door de woeste bergen van Jotunheimen. In de Noorse folklore was Jotunheimen het thuisland van de reuzen.
Pas in de 19e eeuw werd het Noorse berglandschap door avontuurlijke toeristen ontdekt die het jachtige stadsleven ver achter zich lieten en voor hun zielenheil de bergen in trokken. De composities van Edvard Grieg roepen de nostalgie op van weidsheid en echo’s die weerklinken over hoge bergen en door diepe dalen. Julius Röntgen beschreef een zomerse wandeling in zijn biografie over Grieg als volgt:

’t Was een warme augustusmiddag, de fjord diepgroen, en wij, uitgestrekt op hooizakken, lieten het grootsche berglandschap, als een wandeldecoratie langs onze oogen voorbijtrekken. Bergopwaarts werd een rijpaard tot Turtegrö genomen, maar voor de tocht begon dronk Grieg met mij broederschap. Dit plechtig oogenblik – de intrede van Jotunheim – had hij ervoor uitgekozen.

Als dank schreef Röntgen de orkestsuite ‘Aus Jotunheim’ waarin al die elementen samenkomen, de traditionele bukkehorn die door Noorse herders werd gebruikt, de volksliedjes die ze leerden van Gjendine, die daar haar koeien liet grazen en het onvermijdelijke afscheid, waarbij ze de klanken van Gjendine’s hoorn nog hoorden vanuit de verte. Een warme maar ook weemoedige herinnering.

Het idealiseren van het boerenleven in de 19e eeuw was de keerzijde van een snelle modernisering waarbij het landschap langzaam zou verdwijnen. De Noorse boeren emigreerden en veel bergdorpen waren verlaten, ook in Jotunheimen. Ook Röntgen constateerde dat het landschap bedreigd werd door verstedelijking. Hij was betrokken bij de bouw van het Concertgebouw, destijds in een weiland aan de rand van Amsterdam. 
Hij zag hoe de stad steeds verder groeide, ten koste van het Hollandse landschap. De zomervakanties bracht hij door in Scandinavië. Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog kwam er een voorlopig einde aan de reiskoorts … Julius Röntgen verkende voor het eerst de duinen bij Schoorl, het leven op Schiermonnikoog en de omgeving van Bilthoven. In Bilthoven liet hij in 1924 zijn villa Gaudeamus bouwen. En de Hollandse volksmuziek? Röntgen had niet de originaliteit van Grieg en zeker niet zijn dynamiek. Maar wat hij van de oud-hollandsche boerenliedjes en contradansen maakte, was wellicht meer de taak van een gedreven archivaris.

‘Het populair maken van de niet-gekende, nationale schatten; alles wat Holland aan oude liederen en muzikale folklore bezit’ was de opdracht die Röntgen zichzelf gaf. Deze nationale schatten – waar we zelden trots op zijn – zijn nu in goede handen bij het Agathe Ensemble. In een tijd waarin weer met allerlei vlaggen gezwaaid wordt, tracht Iván Nogueira met zijn ensemble de boerenliedjes en volksdansen nieuw leven in te blazen. Dat is goed gelukt en een klompendans is het niet geworden. Kleurrijke en ritmische arrangementen uit alle windstreken maken ‘Scenes of a Folk Life’ tot een wervelend programma. Noem het jolijt, plezier of gewoon levensvreugde.

Bronnen:
Lieuwe Ernst Mulder: ‘Muzikale nostalgie naar het landschap’
Jurjen Vis: ‘Gaudeamus, het leven van Julius Röntgen. Uitgeverij WBOOKS, 2009.

(Uitgelichte afbeelding: Erik Werenskiold – September, 1883. Collectie Nasjonalmuseet, Oslo, CC-BY.)